Rafał Dajbor
13 lutego 2026 roku
Już za chwilę, bo jeszcze w lutym 2026 roku ukaże się moja książka zatytułowana 07 zgłoś się. Milicyjny serial wszech czasów. Opisuję w niej kultowy serial kryminalny, który ma dziś tysiące wielbicieli, znających przygody porucznika Borewicza lepiej, niż kulturoznawcy i filmoznawcy razem wzięci. Nie wszyscy jednak wiedzą jak wiele aktorek i aktorów związanych z kinem II RP spotkamy na ekranie w tym właśnie serialu. Już w pierwszym odcinku, zatytułowanym Major opóźnia akcję w roli dłużniczki gangu „Inżyniera” (Edmund Fetting) występuje córka Adolfa Dymszy, Anita Dymszówna (1944–1999), dla której rola ta była jednym z bardzo w jej karierze nielicznych występów filmowych. A począwszy od drugiego odcinka na ekranie pojawiają się ci, którzy przed kamerą stawali jeszcze przed drugą wojną światową.
Krzysztof Szmagier, twórca 07 zgłoś się, nie miał poczucia, że kręci „serial”. Dla niego 07 zgłoś się było serią autonomicznych filmów, stąd na ekranie tylu aktorów, którzy grali w różnych odcinkach zupełnie różne role. A pierwszą aktorką, którą Szmagier w ten sposób obsadził była Aleksandra Leszczyńska (1900–1986). Znamy ją jako Julkę, żonę Ambroziaka (Bronisław Dardziński) z Wrzosu (1938) Juliusza Gardana. Leszczyńska występuje w drugim (Wisior) i trzecim (Dziwny wypadek, oba z 1976 roku) odcinku 07 zgłoś się. W Wisiorze jest sąsiadką ciotki męża pani Czudrasiowej (Zofia Merle), w Dziwnym wypadku – sąsiadką przestępcy Dudziaka (Maciej Góraj). Miłośnicy polskiego kina znają doskonale Leszczyńską jako matkę Bogumiła Niechcica (Jerzy Bińczycki) z nominowanych do Oscara Nocy i dni Jerzego Antczaka. Karierę filmową skończyła zaś rolą w Dziecinnych pytaniach Janusza Zaorskiego z 1981 roku.
W ostatnim odcinku pierwszej serii 07 zgłoś się pt. 300 tysięcy w nowych banknotach ofiarą szantażysty Henryka (Marek Lewandowski) pada telewizyjny reżyser Suchecki, posiadacz willi, zachodniego samochodu, partner pięknej, seksownej Ewy (Barbara Brylska). W rolę Sucheckiego wcielił się Mieczysław Milecki (1907-1988). Debiutował on na ekranie w komedii Juliusza Gardana Czy Lucyna to dziewczyna? Grał także m.in. w Płomiennych sercach (1937), Dziewczyna szuka miłości (1938) i Testamencie profesora Wilczura (1939). Po zlikwidowaniu Igo Syma był więźniem Pawiaka. Potem walczył w powstaniu warszawskim. Będąc wybitnym aktorem teatralnym dużo występował także w filmach. Na scenie zaś grał do samej śmierci. 23 grudnia 1987 roku w teatrze Studio miała miejsce premiera przedstawienia Dziady – improwizacje w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego, w którym Milecki grał dopisaną przez reżysera postać starego Gustawa-Konrada. Aktor zmarł dwa miesiące później – 23 lutego 1988 roku.
W drugiej serii 07 zgłoś się zrealizowanej w 1978 roku zwraca uwagę odcinek 24 godziny śledztwa. Jednym z bohaterów jest bowiem homoseksualista Łukasz Uliński. Szmagier jako pierwszy pokazał w gatunkowym kinie PRL-u gejowską postać bez tzw. „ciotowskiego przegięcia”. Uliński to surowy mężczyzna, weteran spod Tobruku, zakochany w młodym Adamie Fordonie (Jan Piechociński), za wszelką cenę próbujący uratować go od podejrzeń o bycie mordercą. Andrzej Szalawski (1911–1986), pamiętny Ignaś Pędzicki z Dziewcząt z Nowolipek (1937) Józefa Lejtesa, stworzył w roli Ulińskiego wybitną kreację. Widać w niej głębokie zrozumienie psychiki człowieka, który ma w sobie „coś”, co może pogrążyć go w oczach ludzi. Szalawski przez lata zmagał się z łatką niemieckiego kolaboranta (lata 1949–1953 spędził w więzieniu), a fakt, że czytanie hitlerowskiej kroniki filmowej było przykrywką dla jego bohaterskiej działalności w Armii Krajowej (był m.in. oficerem kontrwywiadu AK) nie mógł mu w stalinowskiej rzeczywistości w niczym pomóc. Być może te właśnie przeżycia sprawiły, iż był w roli zmuszonego do nieustannego kamuflażu Łukasza Ulińskiego tak znakomity.
Wspomniane Dziewczęta z Nowolipek były filmem, który uczynił gwiazdę z Anny Jaraczówny (1916–1979), córki Stefana Jaracza, aktorki przedwojennego Teatru Ateneum, w którym spędziła wiele lat także po wojnie. Jej Kwiryna była znakomitą rolą, która przyniosła młodziutkiej aktorce popularność (Jaraczówna wspominała, że za Dziewczęta z Nowolipek kupiła sobie niewielki jacht bałtycki, który zaginął później w czasie wojny) i zaowocowała kolejnymi rolami filmowymi – w Moi rodzice rozwodzą się Mieczysława Krawicza (1938) i U kresu drogi Michała Waszyńskiego (1939). Jaraczówna w powojennym kinie stała się mistrzynią epizodów, wspaniale tworzyła mini-portrety przeważnie prostych, nierzadko nieco demonicznych starszych pań. I w takiej roli pojawiła się w 07 zgłoś się w odcinku Złoty kielich z rubinami z 1978 roku. Zagrała w nim dozorczynię domu, w którym mieszkał profesor Malicki (Bolesław Kostrzyński), historyk sztuki zamordowany przez złodziejski gang, który to gang próbował upozorować samobójstwo profesora, rzekomo spowodowane przez przemoc stosowaną wobec Malickiego przez porucznika Zubka (Zdzisław Kozień).
Odcinek 07 zgłoś się, zatytułowany Rozkład jazdy, także z 1978 roku wyreżyserował Andrzej Jerzy Piotrowski. Ponieważ jedna z ofiar mordercy w tym odcinku została zabita rzutem noża, porucznik Borewicz poszukuje sprawcy m.in. przez rozmowy z cyrkowcami. W roli dyrektora cyrku wystąpił Jerzy Bielenia (1918–2001). Bielenia debiutował na ekranie w Jadzi (1936) w reżyserii Mieczysława Krawicza. Grał także m.in. we Fredek uszczęśliwia świat (1936, reż. Zbigniew Ziembiński) i Włóczęgach w reżyserii Michała Waszyńskiego z udziałem Szczepka i Tońka (1939). Po drugiej wojnie światowej był jedną z gwiazd warszawskiego teatru Syrena. Ostatnią rolę filmową zagrał natomiast w filmie Jacka Bromskiego Dzień wielkiej ryby z 1996 roku. Tym samym Bielenia należy do bardzo wąskiej grupy aktorów, którzy mieli okazję grać w kinie przedwojennym, kinie PRL-u oraz kinie III RP. Poza Bielenią do grona tego należą także Aleksander Bardini, Maria Broniewska-Pijanowska, Klemens Mielczarek, Zofia Wilczyńska i…
Juliusz Lubicz-Lisowski (1900–1993), pod koniec życia podobno wręcz najstarszy czynny zawodowo aktor świata. W Rozkładzie jazdy to właśnie Lubicz-Lisowski, jako konduktor sprawdza bilet mścicielowi Sulimie vel Miedzianowskiemu (Wojciech Standełło) i zapewnia, że spóźniony pociąg nadrobi spóźnienie w trasie. Lubicz-Lisowski zagrał postać Antka w Moralności pani Dulskiej (1930, reż. Bolesław Newolin), pierwszym polskim filmie z dialogami nagranymi na płytach gramofonowych, czyli filmie z czasów, gdy kino nieme przemieniało się w dźwiękowe. Po wojnie zaś wykreował całe mnóstwo epizodów, a każdy swój dzień zdjęciowy pracowicie opisywał w kronikarskim wręcz stylu, co zaowocowało książką Notatki z planu filmowego. Aktor wielokrotnie nie odmawiał ról sytuujących się na pograniczu statystowania. I w takim charakterze raz jeszcze pojawił się w 07 zgłoś się, w odcinku Bilet do Franfurtu z 1984 roku, w którym był pasażerem lotniskowego autobusu.
Barbarę Ludwiżankę (1908–1990) współczesny widz kojarzy głównie jako Julię, wspominającą dawne czasy „najstarszą starowinkę w Azylu Zasłużonej Starości” w Seksmisji (1983) Juliusza Machulskiego. Ta wybitna aktorka debiutowała na ekranie jeszcze w kinie niemym – rolami w filmach: Milionowy spadkobierca (1928, reż. Janusz Warnecki), Igraszki pieniądza (1930, reż. Ireneusz Plater-Zyberk) oraz Gwiaździsta eskadra (1930, reż. Leonard Buczkowski). Prywatnie była żoną znakomitego aktora – Władysława Hańczy, który także rozpoczynał teatralną karierę jeszcze w II RP, nie miał jednak okazji zagrać wówczas w filmie. W odcinku Grobowiec rodziny von Rausch Ludwiżanka zagrała wdowę Izabellę Wrońską z Czajkowskich, pretensjonalną panią, ewidentnie niepogodzoną z nowoczesnością. I nie był to ostatni filmowy występ Ludwiżanki, która z planami filmowymi pożegnała się dopiero w 1988 roku, rolą w filmie Doroty Kędzierzawskiej Koniec świata.
W odcinku Wagon pocztowy jednym z ważniejszych bohaterów drugoplanowych jest kolejowy elektryk Gałecki, świadek przestępstwa, długo bojący się jednak mówić prawdę. Zagrał go Jan Ciecierski (1899–1987) dla którego była to ostatnia rola filmowa. Ciecierski debiutował na ekranie w Ułanie księcia Józefa Konrada Toma z 1937 roku. Łącznie zagrał w sześciu przedwojennych filmach, które reżyserowali, oprócz Toma, także Marian Czauski, Józef Lejtes, Romuald Gantkowski i Mieczysław Krawicz. Po wojnie zaś grał m.in. u Aleksandra Forda, Wandy Jakubowskiej, Stanisława Różewicza, Andrzeja Wajdy, Jerzego Gruzy, Agnieszki Holland i Bohdana Poręby. Wielką popularność przyniosła mu postać Józefa Matysiaka w cyklicznym słuchowisku radiowym Matysiakowie, którą nagrywał do śmierci, pod koniec życia przyjmując radiowców we własnym mieszkaniu, gdyż nie miał już sił na podróże do studia Polskiego Radia.
Na koniec warto zajrzeć jeszcze do obsad Zakazanych piosenek (1946) i Skarbu (1948) Leonarda Buczkowskiego, filmów zrealizowanych po wojnie, ale z ducha przedwojennych, wręcz pokazujących, jak na tragedię drugiej wojny światowej zareagował świat przedwojennego kina. Czy znajdziemy w nich aktorów, którzy znaleźli się w obsadzie 07 zgłoś się? A i owszem! W Zakazanych piosenkach wystąpili Leon Pietraszkiewicz (1907–1987), złodziej Czudraś z odcinka Wisior, Wacław Kowalski (1916-1990), taksówkarz Dołmontowicz – także z Wisiora i Zdzisław Szymański (1914-1986), chłop rozmawiający z Borewiczem w odcinku Brudna sprawa oraz brat morderczyni Kałackiej (Eleonora Wallner) z odcinka Morderca działa nocą z 1984 roku. Z kolei epizod studenta w nausznikach w Skarbie był debiutem filmowym Józefa Nalberczaka (1926–1993), czyli zamordowanego wskutek porachunków wewnątrz gangu kierownika kina i szefa przestępczej grupy, Tymowskiego, z odcinka Wisior.
Mam nadzieję, że ten krótki przegląd aktorów dawnego kina, którzy potem pojawili się na ekranie obok porucznika Borewicza w 07 zgłoś się zachęci Bywalców portalu stare-kino.pl by przypomnieć sobie ten serial i spojrzeć, jak – mówiąc nieco żartobliwie – poradzili sobie z milicyjną materią aktorzy, którzy dobrze jeszcze pamiętali czasy przedwojennej Policji Państwowej. Mówi się i pisze nieraz, że przedwojenni aktorzy nie mieli czego szukać w kinie powojennym. To nie do końca prawda. Oczywiście – nikt spośród nich nie miał już w świecie filmu tej pozycji, co przed wojną. Ale to przecież nie tylko wina nowego ustroju i nowych reguł estetycznych. Po prostu – czas biegł, pojawiały się coraz to nowe pokolenia zdolnych, znakomitych aktorów. Jednak aktorzy kina czasów II RP nie zniknęli z ekranów, wciąż przyjeżdżali na plany filmowe, pracowali, grali, tworzyli… Byli obecni. 07 zgłoś się to jeden z przykładów tego, jak przedwojenni istnieli w kinie powojennym. Warto więc spojrzeć na kultowy kryminalny serial sprzed lat także pod tym kątem.
Zdjęcie wprowadzające: Bronisław Cieślak i Edmund Fetting w serialu 07 zgłoś się. Źródło: Fototeka/FINA
