Kroniki Powstania Warszawskiego na nowo odczytane. Udostępnienie materiałów filmowych z 1944 roku w Izbie Pamięci.
Kim są ludzie widoczni na kadrach? Gdzie dokładnie zostały nakręcone poszczególne sceny? Jaką drogę przebyły taśmy z powstańczej Warszawy do współczesnych archiwów? Na te pytania odpowie projekt badawczy Izby Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy, oddziału Muzeum Warszawy, realizowany we współpracy z Filmoteką Narodową – Instytutem Audiowizualnym (FINA). Jego efektem będzie pierwsze pełne opracowanie około 100 minut zachowanych materiałów filmowych z Powstania Warszawskiego oraz ich udostępnienie publiczności, wraz z komentarzem historycznym, w Izbie Pamięci pod koniec 2026 roku.
Kroniki Powstania Warszawskiego to nieme materiały filmowe nakręcone przez operatorów Wydziału Propagandy Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej. Kamera rejestrowała działania Powstańców, ale przede wszystkim codzienność mieszkańców miasta – zdobywanie wody, funkcjonowanie kuchni polowych, życie w schronach, gaszenie pożarów czy dramatyczne obrazy zniszczonych ulic.
To jedno z najważniejszych zachowanych świadectw filmowych Powstania Warszawskiego. Utrwalone na taśmach sceny pokazują zarówno przebieg walk, jak i doświadczenie ludności cywilnej, która każdego dnia mierzyła się z wojenną rzeczywistością.
Historyczne śledztwo zapisane na taśmie
Choć fragmenty Kronik przez dziesięciolecia pojawiały się w filmach dokumentalnych i fabularnych, sam zbiór nigdy nie został kompleksowo opracowany ani pokazany publiczności z naukowym komentarzem.
Badacze potraktują zachowane materiały jak historyczne śledztwo. Każde ujęcie zostanie poddane szczegółowej analizie – identyfikowane będą miejsca, osoby i wydarzenia widoczne na ekranie, ustalany czas wykonania zdjęć oraz okoliczności ich powstania. W wielu przypadkach będzie to pierwsza próba przypisania konkretnych nazwisk, lokalizacji i wydarzeń do obrazów znanych dotąd jedynie jako anonimowe kadry z Powstania Warszawskiego.
Jednym z głównych ekspertów projektu jest Zygmunt Walkowski – badacz ikonografii Powstania Warszawskiego, który już w latach 80. uczestniczył w pracach nad uporządkowaniem i identyfikacją materiałów filmowych wykorzystanych w filmie Warszawa walczy! To właśnie wtedy rozpoznał ponad sto osób uwiecznionych na kadrach oraz zidentyfikował liczne miejsca i sceny walk. Dzisiejszy projekt daje możliwość wykorzystania i rozwinięcia efektów tamtych badań oraz uzupełnienia ich o wiedzę i odkrycia z ostatnich kilkudziesięciu lat.
Równolegle zespół odtworzy historię samych taśm – od ich projekcji podczas Powstania Warszawskiego w Kinie Palladium, przez ukrycie i ratowanie materiałów po wojnie, aż po ich późniejsze wykorzystanie w filmach, publikacjach i kulturze popularnej. Badania pozwolą również oddzielić oryginalne zdjęcia z 1944 roku od późniejszych ingerencji montażowych i rekonstrukcji.
Historia filmu i historia pamięci
Projekt pokazuje, że archiwalne taśmy są nie tylko dokumentem wojny, lecz także świadectwem zmieniającej się pamięci o Powstaniu Warszawskim. Przez ponad osiemdziesiąt lat fragmenty Kronik wykorzystywano w różnych kontekstach, często bez pełnej wiedzy o ich pochodzeniu. Dziś po raz pierwszy możliwe będzie przedstawienie zarówno historii samych obrazów, jak i ich wpływu na sposób opowiadania o Powstaniu Warszawskim.
Efekty badań dostępne dla publiczności
Rezultaty projektu zostaną zaprezentowane w Izbie Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy – miejscu poświęconym pamięci ponad 104 tysięcy mieszkańców stolicy pochowanych na największej nekropolii ofiar Powstania Warszawskiego. Zwiedzający zobaczą opracowane materiały filmowe wraz z komentarzem historycznym, a także poznają niezwykłą drogę ich powstania, ocalenia i ponownego odkrycia.
Staramy się pokazać materiał w jego oryginalnej formie, bez podejmowania prób udźwiękowienia i koloryzacji, gdyż uważamy, że stanowi to naruszenie etyki dokumentacji historycznej. Efektem prac będzie ukazanie Warszawy z sierpnia 1944 roku, miasta, które już nie istnieje, bez dodatkowych efektów, takim, jakie było w rzeczywistości – mówi kierownik projektu Szymon Smolnicki-Woźniak.
Projekt stanie się również podstawą programu edukacyjnego i przyszłej wystawy czasowej poświęconej Kronikom Powstania Warszawskiego i ich miejscu w historii miasta oraz pamięci o 1944 roku.
Szymon Smolnicki-Woźniak – koordynacja merytoryczna i organizacyjna
Zygmunt Walkowski – opracowanie materiałów archiwalnych
Grzegorz Krynicki – konsultacje w zakresie doboru materiału filmowego wykorzystanego w pracach badawczych i pracach montażowych
Partner projektu: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Nazwa zadania: Kroniki Powstania Warszawskiego na nowo odczytane. Udostępnienie materiałów filmowych z 1944 roku w Izbie Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy. Etap I: Prace badawcze.
Partner edukacji Muzeum Warszawy: PGE Polska Grupa Energetyczna S.A.
Materiały prasowe Muzeum Warszawy.
Zdjęcie wprowadzające: Operatorzy filmowi z Biura Informacji i Propagandy – Stefan Bagiński i Antoni Wawrzyniak – podczas dokumentowania pożarów kamienic przy ulicy Jasnej, 2.09.1944, fot. Sylwester „Kris” Braun, AN 49777, Muzeum Warszawy
